PROCESY POZNAWCZE (osoby niepełnosprawne intelektualnie w stopniu lekkim)

Procesy poznawcze – to procesy tworzące, tym samym modyfikujące, wielowymiarowe struktury poznawcze. Skupiając uwagę na osobach z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim warto podkreślić, iż charakteryzują się one specyficznymi właściwościami, których odmienność jest dostrzegalna.

Uwaga - w swojej definicji podkreśla, iż jest to system ponoszący odpowiedzialność za selekcję nabytych informacji, a także zapobieganie możliwych, występujących negatywnych skutków przeładowania owego systemu, spowodowany nadmiarem danych . William James, w przytoczonej przez niego definicji, odnosi się także do posiadania przez umysł żywych i jasnych postaci wielowymiarowych przedmiotów oraz ciągów myśli. Tym samym istotą funkcjonowania procesów uwagi jest nie tylko dokonywanie wyboru konkretnego obiektu percepcji, ale także poprzez selekcję przyczynia się ona do realizowania wyższych procesów poznawczych, takich jak myślenie.

Podstawowymi elementami funkcjonowania uwagi są:

- selekcja źródła informacji;

- przeszukiwanie pola percepcyjnego;

- przedłużona koncentracja;

- podzielność uwagi;

- przerzutność;

Selekcja źródeł informacji to nic innego jak wybór ważnych bodźców opierający się na przyjętej zasadzie selekcji, czyli odrzuceniu informacji nieważnych oraz zakłócających. Zadanie to często uznawane zostaje za główne w kontekście zadań uwagi selektywnej.

Kolejnym aspektem uwagi jest posiadana przez nią zdolność do przeszukiwania pola percepcyjnego. Mechanizm ten funkcjonuje na podstawie kodowania cech w sposób automatyczny. Charakterystycznym przykładem staje się przyciąganie uwagi na obiekty będące w ruchu - względem tych, które w ruchu nie są. Kolejnym przykładem może stać się kolorystyka – uwagę przyciągnie jeden, wyróżniający się kolor, na tle jednolitego płótna. Przykłady te potwierdzone są badaniami wskazującymi na to, iż im większe jest podobieństwo bodźców względem siebie, tym dłużej trwa proces selekcji .

Trzecim aspektem dotyczącym uwagi jest przedłużona koncentracja. Dotyczy to określonych typów obiektów. Dzięki temu uwaga posiada możliwość monitorowania otoczenia przez dłużej nieokreślony czas, w celu poszukiwania bodźców pożądanych. Ważnym elementem staje się więc także czujność, która ulegać może ograniczeniom. Warto również podkreślić, że przedłużona koncentracja jest także forma selektywności. Tym samym jej nadmierna ilość do przetwarzania łączy się ze spadkiem energii.

Kolejnym elementem jest podzielność uwagi oznaczająca możliwość koncentracji wielu źródłach jednocześnie jest kolejnym, nieodzownym elementem uwagi. Polega ona na umiejętności wykonywaniu kilku czynności na raz. Zjawisko to dzieli koncentrację na pojedyncze zadania, tym samym funkcjonuje jako zespół niezależnych modułów selekcjonujących. Co więcej, podział ten nie oznacza zakłóceń, dzięki czemu podzielność uwagi można traktować jako podzielność ograniczonej puli dzielącej zadania. Ostatnim z aspektów uwagi jest przerzutność. To nic innego jak zdolność do przełączania uwagi pomiędzy większą ilość zadań. Tym samym stanowi ona konieczność zahamowania danego procesu, na rzecz uruchomienia kolejnego, alternatywnego. Łączy się to ze zwiększona ilością czasu, który jest potrzebny do wykonania zadania, a także z ryzykiem wystąpienia błędu. Nie musi jednak wiązać się to z utratą sprawności aktywności umysłowej .

Biorąc pod uwagę pięć powyższych aspektów, warto podkreślić, iż odpowiadają one funkcjom ulokowanym w poszczególnych sferach umysłu. Tym samym nie bez znaczenia stają się więc teorie opisujące poznawczy mechanizm, który jest odpowiedzialny za pełnienie poszczególnych funkcji. Aby móc rozpocząć charakterystykę mechanizmów, należy rozpocząć od wyjaśnienia pojęcia świadomości. Świadomość jest to „zdawanie sobie przez przedmiot sprawy z treści własnych procesów psychicznych, np. z tego, co jest przedmiotem spostrzegania, myślenia lub doznań emocjonalnych.” A zatem, pierwsza koncepcja uwagi oraz świadomości obejmuje takie pojęcie jak filtr uwagi. Z jej założenia wynika, iż informacje pojawiające się w organach zmysłowych, przemieszczające się do świadomości napotykają na swojej drodze pewną przeszkodą – a mianowicie filtr. Blokuje on bowiem pewną część informacji, tym samym umożliwiając dostęp do kolejnych etapów, wybranym aspektom. Kolejna teoria odnosi się do integracji cech. Mówi się wówczas o fazach kodowania, które podlegają segregacji pola wzrokowego, przy jednoczesnym wykorzystaniu priorytetowych cech. Jest to zatem równoległo – szeregowy model, który skupia swoją uwagę na bodźcach, które są w stanie za pomocą dystraktora określić status priorytetowy. Następna teoria , tzw. przedłużonej koncentracji, to nic innego jak synonim czujności. Tym samym jest to stan, w którym uwaga jest w pełni gotowa nie tylko na wykrycie i rozpoznanie bodźca, ale także na odpowiednia reakcję. Oczywistym jest, iż uwaga skupiona jest przez dłuższy czas na wielu źródłach informacji, tym samym powoduje to spadek czujności. Efekt ten można zaliczyć do najbardziej rozpoznawalnych zjawisk w zakresie uwagi selektywnej. Czwarta teoria dotycząca uwagi oraz świadomości skupia się na ich podzielności. W literaturze pojawia się wiele pytań dotyczących możliwości równoległych selekcji informacji w kontekście dwóch odrębnych czynności. I choć prowadzono na ten temat różne badania, rezultaty okazywały się sprzeczne. Potwierdzona została możliwość podzielności percepcyjnej, jednak wykazano ich różnoraki poziom. Ostatnia teorią teorią uwagi jest przerzutność. Jej zwolennicy uważają, iż możliwe jest wykonywanie równolegle wielu czynności, lecz odbywa się to w sposób nieustannego przełączania się z jednego na kolejny. Do takiego procesu konieczna jest zmiana poziomu tempa analizy informacji oraz przetwarzanych bodźców, co wiąże się z dodatkowym czasem. „W wyniku jej działania możliwy jest zarówno automatyczny zanik aktywacji wywołanej poprzednim zadaniem, jak i kontrolowany proces przygotowania się do wykonania następnego zadania w serii.”

Podsumowując procesy uwagi, a także świadomości warto podkreślić, iż mechanizmy te pełnia wiele funkcji. Mimo wielorakich zadań uwaga staje się mechanizmem jednorodnym, który czerpie ze wspólnych zasobów. Kolejnym nasuwającym się wnioskiem jest to, że uwaga i świadomość wiążą się z energią, a także jej wydatkowaniem. Pełnione przez uwagę funkcje prowadzą do zmęczenia, co spowodowane jest jej nieustanna pracą. Bezwysiłkowe jednak są procesy automatyczne przeduwagowe – tym samym właśnie z tego powodu warte są wyróżnienia oraz nadania takiej, a nie innej nazwy .

Percepcja – jako kolejny element procesów poznawczych, nazywana inaczej spostrzeganiem. W swojej definicji odnosi się do aktywnego procesu interpretacji zdobywanych danych zmysłowych przy wykorzystaniu wskazówek kontekstualnych, jak i nastawienia, a także zaczerpniętej wcześniej wiedzy. Wynikiem tego procesu jest rozpoznawanie obiektów . Biorąc pod uwagę twierdzenie, iż korzystniejszym jest postrzeganie danych obiektów czy sytuacji w całości, aniżeli w z punktu widzenia poszczególnej cechy, warto podkreślić, że tak właśnie się dzieje. Interpretując konkretny przedmiot, nie skupiamy uwagi na jego kształcie, kolorze bądź wielkości ale postrzegamy go jako całość. Oczywiście jesteśmy zdolni do określenia poszczególnych cech , lecz dzieje się to dopiero w przypadku skupienia wtórnej uwagi na interesującym nas elemencie. Tym samym oczywistym staje się fakt, iż percepcja to nie tylko pojedynczy proces, lecz zbiór procesów. Spostrzeganie to nie tylko punkt widzenia odzwierciedlający w umyśle ludzkim rzeczywistość, lecz także konstruowanie reprezentacji danych obiektów. To odczuwanie skupia się na obecności stymulacji, a spostrzeganie odpowiada na pytanie - czym ona jest. Ważnym aspektem dotyczącym identyfikacji rzeczywistych obiektów staje się rozpoznawanie wzorców. To ważna umiejętność, choćby ze względu na częstotliwość z jej korzystania. Adekwatnym przykładem może być odczytywanie ręcznego pisma. Jest to bowiem indywidualna właściwość każdego człowieka, a także poniekąd aspekt odmienności, wyjątkowości czy indywidualności. I choć charakter pisma pozostaje ten sam, za każdym razem pojawiają się minimalne szczegóły w konkretnych wyrazach, a nawet literach . W literaturze spotkać się można także ze stwierdzeniem, iż proces spostrzegania jest procesem oddalonym. Oznacza to bowiem, iż przebiega on w kierunku począwszy od rejestracji poszczególnych wrażeń, kończąc na identyfikacji obiektów. Identyfikacja wiedzy oraz spostrzeganych bodźców staje się więc odzwierciedleniem pamięci trwałej. Autorka książki Psychologa poznawcza ukazuje również ważność hipotezy dotyczącej magazynów informacji – a tym samym przechowywania efektów działania poszczególnych bodźców. Mowa o dwóch magazynach informacji : ikonicznym oraz echoicznym. Pierwszy z nich dotyczy zmysłu wzroku, natomiast drugi skupia się na zmyśle słuchu. I choć czas przechowywania informacji jest stosunkowo krótki, ulega on zmianie w kontekście pojemności. Bez wątpienia jednak oba te magazyny ułatwiają przechowywanie oraz kodowanie wrażeń zmysłowych . Odnosząc się do spostrzegania jako procesu odgórnego warto zaznaczyć, iż identyfikacja poszczególnych obiektów staje się możliwa dzięki reprezentacji percepcyjnej konfrontującej się z danymi znajdującymi się w umyśle. To właśnie ten proces daje gwarancję stałości spostrzegania, choć z drugiej strony stanowi przyczynę pojawiających się różnorodnych błędów oraz złudzeń percepcyjnych. Dowodem na to, iż percepcja ma charakter ogólny ukazane są w kilku grupach badań: badania nad stałością spostrzegania, wpływ nastawienia na spostrzeganie, błędy i złudzenia oraz wpływ kontekstu na proces percepcji. Odnosząc się do tych czterech kategorii, poniżej znajduje się wyjaśnienie poszczególnych dowodów.

Cecha, taka jak stałość spostrzegania, występuje wówczas, gdy spostrzeganie danego obiektu nie ulega zmianie, mimo występujących zmian warunków. Mowa tu o stałości wielkości, kształtu czy barw, bez względu na zmianę np. oświetlenia bądź kontekstu. Obserwacja pozwala na stałość cech, która mimo korekty wielkości czy koloru, w umyśle wciąż pozostaje spostrzegana jako ten sam przedmiot. Nastawienie – to bez wątpienia forma przygotowania umysłu do odbioru określonych informacji w procesie spostrzegania. Przykładem może być figura geometryczna jaką jest kwadrat. Jeśli umysł przygotowany jest na zobaczenie kwadratu, lecz w rzeczywistości pojawia się obraz trapezu bądź prostokąta, człowiek jest w stanie stwierdzić, iż jest to kwadrat, mimo zobaczonego obrazu. Siła nastawienia może okazać się tak duża, że zaburzy to rzeczywisty proces spostrzegania – stanie się nieadekwatny. Choć wpływ nastawienia jest wywołany manipulacją eksperymentalną, a tym samym jest krótkotrwałym procesem, to jednak do jej eliminacji wystarczy zaledwie jawne odwołanie poprzedzającej instrukcji, bądź zmiana charakteru bodźców.

Kolejna grupa faktów, a mianowicie złudzenia oraz błędy percepcji, staje się często spotykana jako interesujące zjawisko w życiu codziennym. Doszukiwanie się wielu obrazów na jednym rysunku bądź podejmowanie prób zrozumienia złudzeń optycznych, coraz częściej staje się wręcz atrakcją trójwymiarowych obrazów. Niemniej trzeba zwrócić uwagę na to, iż niebywały wpływ na interpretację ma wcześniejsze przygotowanie umysłu, o którym wspomniano powyżej. Bowiem może to doprowadzić do zniekształcenia rzeczywistości, tym samym podważy spójność wyobraźni artysty. Ilość złudzeń percepcyjnych staje się coraz większa, a jej podłoże w różnych kategoriach jest nieco odmienne.

Czwarty, ostatni dowód niebywale identyfikowany jest z poprzednim. Wpływ kontekstu na spostrzeganie również zależy od towarzyszących temu bodźców. Liczne obrazy, manipulacja kolorami czy wielkościami, staje się bez większego wysiłku dostrzegana jako próba oszukania umysłu. Umieszczając figury o takim samym obwodzie po środku otaczających figur o ciemniejszej bardziej, tym samym ukazując zupełnie odwrotna kolorystykę, spostrzeganie jest w stanie zmienić znacznie się zmienić.

Mówiąc o teorii spostrzegania, nie sposób jest nie wspomnieć o asocjacjonistycznej koncepcji. Jej główna tezą jest twierdzenie, iż percepcja to zbiór wrażeń. Co więcej, jej rola określana jest także jako ich połączenie. Wytłumaczeniem, a zarówno przykładem, staje się szereg wrażeń posiadających swoje źródło w różnych zmysłach jednocześnie: słuch, wzrok, węch oraz dotyk. Nie bez znaczenia jednak stają się prawa prowadzące do poprawności niniejszej tezy. A mianowicie: styczność wrażeń w czasie, w przestrzeni, kojarzenie ich przez podobieństwo oraz wzajemny kontrast. Jest to niezbędnym warunkiem do powstawania spostrzeżeń. To właśnie łączenie poszczególnych bodźców i wrażeń powoduje możliwość powstania początkowo skojarzenia, a w efekcie końcowym percepcji.

Współczesna literatura odnosi się także do takich teorii jak teoria wzorców, teoria cech, teoria obliczeniowa czy teoria ekologiczna. Teoria cech wskazuje na niewielką trwałość przechowywanych danych w magazynach. Proces ten wymaga wiele czasu – wraz ze wzrostem liczby kategorii umysłowych wzrasta potrzeba czasu. Analiza szczególnych właściwości oraz porównywanie ich z cechami umysłowych reprezentacji tej samej kategorii stanowi podstawę do rozpoznawania i identyfikacji obiektów. Teoria obliczeniowa odnosi się natomiast do generowania określonych serii reprezentacji otaczającej rzeczywistości. Zawiera ona opis obiektów. I choć mówi się, że nazwa ta została wymyślona na potrzeby zaspokojenia ambicji autorki danej teorii, to warto wspomnieć, że wykorzystywana jest do modelowania komputerowego, a tym samym znajduje swoje potwierdzenie za pomocą różnorodnych danych. Teoria ta zakłada, iż spostrzeganie jest procesem dwukierunkowym. Wywodząc się z danych znajdujących się w umyśle, nie może być jednocześnie realizowana bez pomocy danych zgromadzonych w pamięci. Kolejna teoria, ekologiczna, skłania do odbierania rzeczywistości jako bezpośredniego odbioru, pozbawionego danych pamięciowych. Jest ona tym samym sprzeczna z założeniami psychologii poznawczej oraz pozostałymi teoriami. Koncepcja ta skupia się na bezpośredniowości, choćby w kontekście pola wzrokowego. Zdaniem autora właściwościami danych w procesach spostrzegania jest dystans obserwatora wobec spostrzeganego obiektu.

Jakie więc powyższe teorie znajdują odzwierciedlenie w procesie spostrzegania w życiu codziennym? Idealnym przykładem jest spostrzeganie twarzy. Badania wskazują, iż osoby chore na prozopagnozję nie są zdolne do rozpoznawania twarzy – zarówno innych, jak i swojej. I mimo, iż proces rozpoznawania twarzy wydaje się być procesem nie skomplikowanym, to jednak aktywność mózgu jest znacznie zwiększona, w porównaniu do aktywności podczas identyfikowania innych obiektów. Zwolennicy niniejszej koncepcji twierdzą, że rozpoznawaniu twarzy towarzyszy przechowywana w umyśle pewna lista cech. W pierwszej kolejności znaczenia mają włosy oraz oczy, później nos i brwi, a na końcu nos. Na początku uwaga skupiona zostaje na cechach wewnętrznych ( usta, nos, oczy), a później na cechach zewnętrznych ( kształt głowy, włosy). Jednak w przypadku osób, które widzimy po raz pierwszy, kolejność ta ulega odwróceniu. W przypadku rozpoznania bliskich nam osób mechanizm ten działa podobnie – identyfikacja następuje na podstawie cech wewnętrznych, a dopiero w dalszej kolejności zewnętrznych.

Reasumując, spostrzeganie i jego procesy oraz kategorie prowadzą do wniosku, iż wszystko, co nas otacza nie zawsze jest tym, czym nam się wydaje. Fale optyczne takiej jak słuch czy wzrok potrafią wpłynąć na zmiany w spostrzeganiu poprzez błędne nastawienie. Oznacza to bowiem, że percepcja może być niedokładna, a nawet wybiórcza. Tym samym błędem byłoby utożsamianie percepcji z otaczającym nas światem doznań zmysłowych na poziomie subiektywnym .

Pamięć, jako kolejny z procesów poznawczych, to umiejętność przechowywania informacji, w celu późniejszego jej wykorzystania. Tym samym jest to proces nabywania oraz przechowywania informacji, by w efekcie końcowym odtworzyć zdobytą wiedzę . Cytując Napoleona Bonaparte „Głowa bez pamięci to twierdza bez garnizonu.” W ten sposób ukazane zostaje jak bezbronny stałby się ludzki umysł, gdyby nie posiadał zasobów pamięci. Dokonując charakterystyki pamięci, dokonany został klasyczny jej podział, ze względu na kryterium długości w czasie przechowywanych informacji. A mianowicie mowa o:

- magazynie sensorycznym;

- magazynie pamięci krótkotrwałej ;

- magazynie pamięci długotrwałej;

Magazyn sensoryczny jest postrzegany jako specyficzny, biorąc pod uwagę takie zmysły jak wzrok czy słuch. Bowiem podstawą każdego z nich jest krótkotrwały czas przetrzymywanych bodźców. W magazynie sensorycznym pojawia się złożona informacja dotycząca sytuacji bodźcowej , tym samym jej pojemność musi być ogromna. Biorąc pod uwagę to, że funkcjonowanie pamięci jest procesem automatycznym, jej zawartość nie jest w stanie podlegać kontroli . Zupełnie odmiennymi właściwościami charakteryzuje się magazyn pamięci krótkotrwałej. I choć jego funkcja także jest przechowywanie informacji to na jego zawartość mają wpływ także informacje przywoływane z pamięci długotrwałej. W codziennych warunkach magazyn ten zazwyczaj nie jest przeciążany, choć w sytuacjach stresowych, takich jak wypadek samochodowy, może wiązać się z przeciążeniem, czego następstwem będzie problem z zapamiętaniem numeru tablic rejestracyjnych samochodu powodującego dany wypadek. W tym momencie warto skupić uwagę na pamięci długotrwałej, której zadaniem jest właśnie zachowanie informacji w czasie dłuższym, mierzonym nawet w perspektywie lat. I choć mówi się o sporach dotyczących sposobu przechowywania informacji to bez wątpienia pamięci długotrwałej zawdzięczamy duże zróżnicowanie w kwestii rozwoju, jak i pełnionych przez nią funkcji. W literaturze dostrzec można także wzmianki o istotach podziału pamięci długotrwałej, co wiązało się z zakresem poszczególnych faz procesu pamięciowego. Jego proceduralny charakter zawdzięczamy aspektom zapamiętywania oraz odpamiętywania. Co więcej, oczywistym staje się więc, iż pamięć może być modyfikowana, co wpływa na jej zawartość . Pewną metaforą pojmowania funkcji oraz systemów poznawczych człowieka staje się tzw. blokowe pojęcie w odniesieniu do procesu jakim jest pamięć – ogólniej w kontekście przetwarzania informacji. Doszukać się można wyraźniej modułowości , w jej strukturze. A mianowicie: systemy poznawcze złożone są z określonej liczby modułów – każda z nich posiada wyspecjalizowane funkcje. Informacje, które są przetwarzane, mają za zadanie przesyłać efekty pracy konkretnego modułu do następnych, co jest ściśle określone poszczególnymi sekwencjami. Przetwarzanie więc odbywa się w ściśle określonej kolejności. Poszczególne właściwości pamięci wynikają z odrębnych magazynów, które są wyspecjalizowane w swoich funkcjach .

Mówiąc o systemach pamięci przemijającej, jednocześnie biorąc pod uwagę czas magazynowania informacji, system pamięciowy podzielony został na dwie sekwencje:

• system pamięci przemijającej – obejmuje rejestry sensoryczne oraz pamięć krótkotrwałą. Z racji pełnionej przez nich funkcji, przechowywane informacje są nietrwałe. Mają także charakter przemijający, co uznane jest za zaletę, gdyż zapisy pamięciowe mogą zostać bardzo szybko usunięte;

• system pamięci trwałej – charakteryzuje się wydłużonym czasem przechowywania nabytych informacji, a także gromadzi różnorodna wiedzę. Jest to bowiem kluczowym narzędziem przystosowania się do wymagań środowiska. Jako zaletę pamięci długotrwałej uważa się trwałość zapisów ;

System pamięci przemijającej:

Pamięć sensoryczna

Pamięć krótkotrwała

Pamięć robocza

Pamięć prospektywna

System pamięci długotrwałej:

Pamięć epizodyczna

Pamięć autobiograficzna

Pamięć semantyczna

Charakteryzując pamięć z pewnością nie można mówić o jednolitości. Jest ona bowiem zróżnicowana na poziomie rodzajów, form oraz typów. Tym samym ich różnorodność narażona jest na zaburzenia i deficyty. Mogą one być spowodowane urazami, chorobami degeneracyjnymi dotyczącymi układu nerwowego, bądź procesami naturalnego starzenia się. Oczywiście owe deficyty nie muszą uaktywnić się w jednym czasie – mowa także o wielu zróżnicowanych wzorcach. W literaturze doszukać można się określenia, iż człowiek wyposażony jest w pamięci (liczba mnoga), aniżeli w pamięć (w formie liczby pojedynczej). Być może wynika to z faktów, mówiących o danych korzystających z magazynów pamięci. Zdarza się, że informacja sprawiająca wrażenie niedostępnej przy użyciu konkretnej procedury, staje się jak najbardziej dostępna w odmiennych warunkach. Kolejny fakt dotyczy neuronalnego podłoża procesów pamięci. Wskazuje na to, iż są one przypuszczalnie rozproszone, a tym samym swoiste dla poszczególnych rodzajów niniejszej zdolności.

Myślenie – jest to proces polegający na łączeniu szeregu elementów reprezentacji świata w kontekście poznawczym, takich jak obrazy, sądy, czy pojęcia w dłuższy ciąg. Zadaniem owego ciągu jest zastępowanie realnych, obserwowalnych zachowań występujących w rzeczywistym świecie – zarówno fizycznym jak i społecznym, tym samym uwalniając ludzi od możliwej konieczności ponoszenia skutków, w trybie natychmiastowym, własnych, nie zawsze pożądanych działań.

Istota myślenia polega na zastępowaniu działania myśleniem. Nie tylko pozwala na pewnego rodzaju symulowanie wydarzeń, które mają miejsce w świecie realnym, co wiąże się z konsekwencjami, lecz także myślenie określić można mianem jednego z narzędzi budujących modele mentalne, które zawierają m.in. wydarzenia w kontekście alternatywnym, tym samym mogące stać się skutkiem podjęcia konkretnych działań. Jako narzędzie uniwersalne zdolne jest nie tylko do modelowania sytuacji realnych czy też nierealnych, abstrakcyjnych bądź konkretnych, dobrze bądź słabo znanych ale pozwala także na zmaganie się z nimi, co w efekcie końcowym nie zawsze musi oznaczać skuteczność tego zmagania. Nawiązując do procesów myślowych, w koncepcjach psychologicznych wymienić należy trzy rodzaje modeli: deskryptywne, preskryptywne oraz normatywne. Model pierwszy odnosi się do myślenia perspektywistycznego, a więc skupiający uwagę na tym, co myślimy naprawdę. Docieka bowiem poprawności przebiegu myśli, wniskowania oraz logiki. Model drugi skupia się na aspektach heurystyki. To forma szacowania prawdopodobieństwa zdarzeń od siebie zależnych. Natomiast modele normatywne dotyczą poprawności myślenia, skupiając się na pewnych normach.

Ważnym aspektem myślenia są jego rodzaje:

- myślenie autentyczne oraz realistyczne;

- produktywne oraz reproduktywne;

- twórcze oraz odtwórcze oraz myślenie krytyczne;

David Berlyne stał się twórcą podziału myślenia na autentycznego i realistyczne. Dotyczy ono bowiem na ukierunkowaniu umysłowych procesów, tym samym na osiągnięcie wyznaczonego celu. W skrócie można powiedzieć, iż oba te rodzaje są synonimami, choć dokonując głębszej analizy, doszukać można się informacji, iż oba terminy kładą nacisk na nieco inny aspekt owego zjawiska. Oba jednak za swój cel stawiają rozwiązanie problemu, a także jego poprawne zredagowanie. Jeśli chodzi o myślenie produktywne oraz reproduktywne podkreślić należy, że powiązane są z poprzednim podziałem. Również dążą do rozwiązywania problemu, lecz zdaniem Otto Selza myślenie produktywne ma za zadanie wytworzenie także nowych treści, przy czym myślenie reproduktywne sprowadza się do różnorakich form odtwarzania owego doświadczenia.

Dokonując podział procesów myślowych na twórcze oraz odtwórcze jego korzeni należy doszukiwać się w kryteriach społecznych. Bowiem o ich poprawności decyduje kontekst społeczny. Oznacza to nic innego jak fakt, iż ten rodzaj myślenia musi być uznany za nowy oraz wartościowy w kontekście poznawczym, etycznym, estetycznym czy użytkowym. Podążając dalej tą myślą za autorem, nie należy pominąć stwierdzenia, iż ten rodzaj myślenie jest w stanie angażować inne jego rodzaje, zarówno autentyczne, produktywne, czy krytyczne.

Czy więc jest myślenie krytyczne? To jeden z rodzajów myślenia realistycznego, który ukierunkowany jest na specyficzny cel, a mianowicie na ewaluacje. Zarazem celem owego myślenia jest także rzetelna ocena ważnych kryteriów aktywności intelektualnej ludzi. Ewolucja ta może odnosić się nie tylko do aktywności związanej z innymi ludźmi ale i aktywności własnej. Bowiem owej ocenie podlegają wartości użytych strategii, a także prawomocność związana z zastosowanymi regułami. Domena myślenia krytycznego odnosi się do zawodowych krytyków, reprezentantów czy prokuratorów. Zawody te bowiem charakteryzują się niezbędnością oceny przebiegu, adekwatnością użytych strategii, a także zagłębianie się w wyniki procesów myślowych pozostałych członków grup zawodowych.

W tym miejscu warto także przywołać informacje dotyczące współdziałania procesów myślowych z innymi złożonymi procesami myślowymi. Mowa o rozwiązywaniu problemów, rozumieniu oraz podejmowaniu decyzji. Wniosek jaki można wysnuć w tym miejscu sprowadza się do stwierdzenia, iż myślenie nie występuje w próżni. Każdy z wymienionych powyżej elementów znajduje się w nieustannej relacji ze sobą. Bowiem celem myślenia jest każdy z tych elementów. Niniejszy podział nazwać można zabiegiem porządkującym oraz upraszczającym rzeczywistość. Wykorzystanie owych analogii w procesach myślowych jest z taką samą siłą reprezentowane zarówno jako obszary rozumienia, jak i rozwiązywania problemów.

Podsumowując, problematyka związana z myśleniem jest obszarem, któremu poświęcono wiele czasu w kontekście badań psychologicznych. Dzięki temu bezbłędnym staje się stwierdzenie, iż myślenie sprowadza się do pewnego rodzaju doniosłości. Pytaniem, na które wciąż poszukiwane są odpowiedzi dotyczy założenia, iż myślenie jest domeną wyłącznie ludzką. Biorąc jednak pod uwagę zdolność choćby rozwiązywania problemów przez inne gatunki, takie jak zwierzęta, warto zaznaczyć, że są to zazwyczaj problemy bardzo proste i intuicyjne dla owego gatunku. Pewnym faktem jest natomiast stwierdzenie, iż tylko istota ludzka jest zdolna do korzystania z zasobności myślenia abstrakcyjnego, co wynika z mechanizmu myślowego – myślenie abstrakcyjne jest bowiem następstwem myślenia poznawczego, które rozwija się po dłuższym czasie. I właśnie z tego punku widzenia założenie o szczególnych rolach pełniących przez myślenie w procesach poznawczych sprawia wrażenie rozsądnej, biorąc pod uwagę tzw. uczłowiecznianie ludzi.

Kontrola poznawcza – jeden z procesów poznawczych charakteryzujący się zdolnością systemu poznawczego do regulowania oraz nadzorowania własnych procesów. Tym samym służą także do sterowania przebiegiem planowanych systemów. Mówiąc o kontroli poznawczej warto przytoczyć definicję automatyzacji, która odgrywa znaczącą rolę w owym procesie. Mianowicie automatyzacja jest procesem dążącym do wykonywania czynności w sposób szybki, sprawny, bez wysiłku. Czynności poznawcze bądź motoryczne uwalniają się bowiem w sposób stopniowy spod kontroli poznawczych, dzięki czemu czynności te mimo szybkości, wykonywane są schematycznie.

Zdolność jaką posiada umysł w kontekście samokontroli oraz samoregulacji stał się, pod kątem naukowym, trudnym wyzwaniem do zbadania. Dzieje się tak dlatego, że stanowi on pewna część filozofii oraz religii. Tym samym pojawia się konieczność wzięcia pod uwagę wolnej woli. Jednak zakres oraz doniosłość sytuacji związanych z kontrolą poznawczą jest nie tylko niezbędnym ale i ważnym elementem, nakazującym systematyczność badań prowadzonych na jej temat. Adam Chuderski dokonał podziału na trzy postaci. Pierwsza z nich jest monitorowanie – a więc sprawdzanie poprzez owe procesy skutków ich działań oraz sposób przebiegu. Kolejna postać to regulacja. Reakcja na błędy oraz występujące zakłócenia podczas przebiegu procesów. Ostatnią postacią, o której mówi autor, jest sterowanie. Planowane i aktywne wpływanie na przebieg procesów wobec których występuje zdolność kontrolowania. Biorąc zatem pod uwagę wszystkie aspekty, a tym samym jej formy, sprowadzić należy wymienione postaci do automatyzacji. Jej rolą jest zmniejszenie kosztów przetwarzanych faktów – kosztów związanych przede wszystkim z czynnościami przerzucającymi się z jednego zdania na kolejne.

Biorąc pod uwagę psychologiczne rozumienie kontroli poznawczej podkreślić należy, że jest to nic innego jak poczucie wpływu na otaczającą nas rzeczywistość. Wynika to nie tylko z jej rozumienia ale przede wszystkim znajomości przyczyn poszczególnych wydarzeń oraz przejrzystość możliwości z nich wynikających. Kontrola poznawcza wyjaśnienie zdarzeń zawdzięcza zaangażowaniu ludzkiemu, a także tworzeniu schematów dotyczących konkretnych wydarzeń. Innymi słowy kontrola poznawcza to umiejętność, przez jednostkę, radzenia sobie z zagrożeniami psychologicznymi poprzez zastosowanie poznawczych schematów. Mowa o czynnikach stresogennych bądź chorobie. Na czym jednak polega ich odpowiednie ukierunkowanie? Wyróżnić można dwie strategie ukierunkowania zarówno reinterpretacji sytuacji, jak i samej uwagi. Pierwszą z nich jest skupienie uwagi na zagrożeniu – koncentracja sprzyjająca wykryciu niebezpieczeństwa w odpowiednio wczesnym stadium, a tym samym stworzenie potrzebnych strategii obronnych. Druga zaś skupia się na odwróceniu uwagi, co wpływa korzystnie na samopoczucie, gdyż zagrożenie staje się być nierealne. Wobec powyższej definicji ciekawym aspektem staje się teza Daniela Dennetta mówiąca o tym, iż „umysł to armia idiotów”. Sensem tej, jakże prowokacyjnej tezy jest sprowadzenie do postrzegania nauki jako niepotrzebnej formy poszukiwania prawdy. W świetle tej tezy nauka powinna odrzucić wszelakie próby dochodzące do prawdy wobec kontroli poznawczej.

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, jak wykazały powyższe twierdzenia, charakteryzują się deficytami na wielu płaszczyznach. Zahamowania, niedokładny odbiór wrażeń zmysłowych, mniej efektywna wyobraźnia, utrudnione kojarzenie, zubożałe słownictwo, zwolniony rytm procesów myślowych, podatność na wpływy innych ludzi, zmniejszona plastyczność myślenia czy też zmniejszona pojemność treści poznawczych to tylko namiastka trudności, z którymi zmierzają się na co dzień osoby niepełnosprawne. Pozostając w aspekcie procesów poznawczych podać należy przykłady z życia codzienne, z którymi mają do czynienia osoby te każdego dnia: zwolnione procesy spostrzegania, utrudniające impulsywność reakcji; zmniejszona możliwość czerpania wiedzy z pamięci logicznej, co w efekcie końcowym prowadzi do zmniejszenia samodzielności; trudności w opanowaniu technik pisania oraz czytania. Biorąc pod uwagę cel niniejszej pracy, a mianowicie próbę ukazania przeze mnie wpływu oraz efektywności pracy nad poszczególnymi procesami za pomocą wdrożenia programu Instrumental Enrichmen, chciałabym w dalszej części ukazać istotę podejmowanych prób nauczania, w celu zwiększenia wydajności procesów myślowych, które swoim zasięgiem są w stanie dojść bardzo daleko.

Kategorie procesów poznawczych:

Dokonując klasyfikacji procesów poznawczych odnoszącej się do kategorii, należy wymienić takie pozycje jak:

• elementarne procesy poznawcze;

• złożone procesy poznawcze;

Charakteryzując elementarne procesy poznawcze należy rozpocząć od podziału owych procesów na :

• uwagę oraz świadomość,

• percepcję,

• pamięć,

• kontrolę poznawczą (nazywaną również funkcją wykonawczą).

Wszystkie wymienione elementy wchodzące w skład klasyfikacji procesów poznawczych.

Klasyfikacja procesów poznawczych:

1) Percepcja:

• sensoryczna;

• spostrzeganie;

2) Uwaga:

• mimowolna;

• dowolna;

3) Pamięć

4) Myślenie

5) Inne złożone procesy poznawcze

6) Język

7) Kontrola poznawcza i funkcje wykonawcze

8) Funkcje ekspresyjne

Rozwój procesów poznawczych:

Uwaga u osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim jest dobrze rozwinięta, jeśli mowa o uwadze dowolnej. Natomiast słabiej funkcjonują i przebiegają procesy uwarunkowane podzielnością uwagi, a tym samym jej koncentracją.

Procesy uwagi są niebywale istotne, gdyż uczenie się, przyswajanie wiadomości oraz nowych umiejętności, a także przystosowanie się czy nawet funkcjonowanie w różnorakich życiowych sytuacjach w dużej mierze zależą właśnie od nich. Definicja James ukazuje związek procesu uwagi ze świadomością, a także jej wpływ na dokonywane przez ludzi wybory, czego dowodem jest następujące definicja: „ Uwaga jest objęciem w posiadaniu umysłu, w czystej i żywej postaci, jednego z – jak się wydaje – wielu obiektów lub biegów myśli, możliwych do objęcia w tym samym czasie. […] Oznacza wycofanie się z pewnych rzeczy w celu skutecznego radzenia sobie z innymi.” Warto również zaznaczyć, iż proces uwagi dawniej uwzględniał głownie jej świadomy charakter - bowiem to koncentracja świadomości na konkretnych bodźcach, zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych, stanowiła jej wolicjonalny charakter. W obecnych czasach jednak autorzy różnorodnych definicji skupiają swoją uwagę na wybiórczości w nastawieniu do wykonywania poszczególnych czynności. Według Stenberga uwaga jest niczym innym jak tym, co mieści się pomiędzy ilością przetwarzanych informacji, a ograniczona liczbą tych, które w rzeczywistości człowiek jest w stanie odebrać. W związku z tym stwierdzeniem oczywistym staje się więc fakt, iż nie wszystkie bodźce są przez nas spostrzegane, lecz tyle te, które w danym momencie są dla nas ważne. Zdaniem Posnera uwaga jest konstruktem trzech mechanizmów : aktywacyjnym, orientacyjnym oraz systemem zarządczym. Pierwszy z nich odpowiedzialny jest za utrzymanie organizmu w odpowiednim dla niego stanie pobudzenia, co wiąże się także z gotowością do działania. Mechanizm drugi z kolei zapewnia penetrowanie pola percepcyjnego oraz dostrzeganie zmian. W szczególności jest on ważny dla uwagi mimowolnej, skupiającej się na zmianach, które zachodzą dookoła. Natomiast zadaniem systemu zarządczego jest odpowiedzialność nie tylko za działanie dowolne, ale także celowe oraz za intencjonalne przenoszenie uwagi, co wpływa także na tłumienie bodźców zakłócających.

Jaką więc funkcję pełni uwaga, skoro jest to zjawisko aktywnie przetwarzające ograniczoną ilość informacji? W książce Ewy Zasępy „Osoba z niepełnosprawnością intelektualna: procesy poznawcze” jasno zostaje ukazany podział pełniących funkcji:

• funkcja selekcjonująca - polegająca na wyłapywaniu istotnych informacji. Z kolei te, które są nie istotne, zostają odrzucone. Selektywność, jak sama nazwa mówi, jest to zdolność do wyboru;

• funkcja czynności – skupiająca się na oczekiwaniu na właściwy bodziec, tym samym brak reakcji na bodźce zakłócające;

• funkcja przeszukiwania – mająca na celu aktywne poszukiwanie, w polu percepcyjnym, bodźców właściwych, który zazwyczaj swoje umiejscowienie znajduje w bodźców niewłaściwych;

• funkcja nadzorowania czynności jednoczesnych – polegająca na kontrolowaniu wielu czynności, pojawiających się jednocześnie – koordynuje więcej, niż wykonanie jednego zadania;

• funkcja przerzutności – przeniesienie uwagi z jednej czynności do drugie.

Duże nasilenie procesów uwagi, połączyć można z występowaniem wielu oznak. Ruchy ciała, przede wszystkim głowy, mające na celu lepsze dostrzeżenie przedmiotu, bądź charakterystyczna mimika twarzy możliwa jest do poddania obserwacji. Tak jest w przypadku znieruchomienia czy zakłóceń oddychania. W tym przypadku widoczne deficyty mogą wpływać na problemy związane z opanowaniem różnych umiejętności poznawczych. Warto również zwrócić uwagę na to, iż istnieje wiele zróżnicowanych poziomów procesów samej uwagi. W przypadku osób z głęboką lub znaczną niepełnosprawnością występuje uwaga mimowolna. Wówczas uwaga kierowana jest na bodźce silne, pojawiające się gwałtownie, wyraziste lub nagle znikające. Natomiast w przypadku osób z niepełnosprawnością w stopniu lekkim występuje uwaga dowolna, lecz w dalszym ciągu skupia się ona na materiale konkretnym. Trudność bowiem stanowi skupienie uwagi na treściach abstrakcyjnych – choć wraz z wiekiem oraz nauczaniem proporcjonalnie wzrasta podzielność uwagi dowolnej oraz jej trwałość.

Podsumowując, podkreślić należy, iż uwaga wpływa bardzo znacząco na prawidłowy przebieg pozostałych procesów poznawczych, takich jak pamięć, spostrzeżenie, myślenie czy funkcje wykonawcze. Uwaga oraz wszystkie jej procesy odgrywają bowiem istotna rolę w funkcjonowaniu społecznym poszczególnych jednostek. Tym samym przyczynia się do przystosowania do różnorakich sytuacji życiowych. Jak sama definicja wskazuje, funkcje te stanowią odpowiedzialny element za redukcje informacji, których każdego dnia otrzymujemy w nadmiarze. U osób z niepełnoprawnością intelektualną proporcjonalnym staje się ich funkcjonowanie do stopnia niepełnosprawności. Oczywiście nie bez znaczenia są również uwarunkowania genetyczne, które w większy lub mniejszy sposób skupiają uwagę na powyższym procesie.

Spostrzeganie u osób dotkniętych niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim funkcjonuje nieco wolniej, niż u osób w normie rozwojowej. Mowa tu o braku precyzji czy trudnościach w dostrzeganiu szczegółów. Opis obrazów pozbawiony jest zaakcentowania wykonywanych na nim czynności. Dostrzeżone jednak zostają osoby, przedmioty czy też dynamika. Stopień lekki niepełnosprawności intelektualnej sprowadza się także do zależności wieku osoby, a także długości trwania edukacji. Bez wątpienia jest więc to proces o złożonym zastosowaniu, na wskutek którego w umyśle człowieka pojawia się obraz rzeczywistości – spostrzeganie. To twórczy i aktywny proces skupiający się na organizowaniu informacji przekazywanych przez narządy zmysłów, opierających się na utrwalonej w pamięci wiedzy. Spostrzeganie określa się jako proces powstawania reprezentacji przedmiotu. Podstawę stanowią informację zdobywane z narządów zmysłowych, a także niekiedy z informacji umiejscowionych w pamięci7. Procesu spostrzegania z pewnością nie należy zaliczyć do procesów prostych. Przebiega on bowiem na wielu etapach. Profesor Falkowski wyróżnia dwa etapy tego procesu: przetwarzanie sensoryczne oraz spostrzeganie semantyczno – operacyjne. Pierwszy z nich skupia się na odbiorze bodźców właściwych. Do takich zaliczyć należy siłę dotyku, kolory, jasność czy nasilenie dźwięku. Odbiór tego typu wrażeń uwarunkowany jest przez mechanizm przetwarzania zmysłowego – w tym przypadku jest to mechanizm wrodzony, biologiczny. W większości przypadków ma więc charakter prosty , a także jednowymiarowy, dzięki czemu można go badać labolatoryjnie oraz na jego postawie formułować psychologiczne prawa w kontekście odbioru sensorycznego. Natomiast spostrzeganie semantyczno – operacyjne jest procesem złożonym, co wynika ze złożonych związków poznawaniem rzeczywistości oraz istniejących już w niej przedmiotów. Powstawanie spostrzeżeń, w tym kontekście, połączone jest z doświadczeniem oraz uprzednia wiedzą nabytą w procesie uczenia się. U osób z niepełnosprawnością intelektualną, w procesach spostrzegania, trudności mogą przejawiać się już na wczesnych etapach ( przetwarzanie sensoryczno – motoryczne). Wynika to z biologicznych uszkodzeń oraz wad narządów zmysłów. Trudności te mogą się wiązać także z uszkodzeniami biologicznymi, ale także z uszkodzeniami narządów zmysłów. Wady te występują bowiem na licznych etapach. Co więcej – mają wpływ zarówno na nieprawidłowości funkcjonalne oraz strukturalne układu nerwowego, co wiąże się z ograniczona liczbą doświadczeń oraz zmniejszoną możliwością zdobywania wiedzy o rzeczywistości. Można więc wywnioskować, iż przebieg procesów spostrzegania jest zależny od stopnia niepełnosprawności intelektualnej. Tym samym, osoby te mają zdolność do spostrzegania głównie cech konkretnych , a co się z tym wiąże, napotykają trudności w określeniu danej cechy, rzeczy, wartości jako ważnej, bądź mniej ważnej. Zauważyć to można choćby na przykładzie nieprawidłowości w spostrzeganiu liter czy figur geometrycznych. Z łatwością są one mylone, gdyż ich ich ogólny zarys, kształt, wielkość są do siebie stosunkowo podobne. Nie sposób więc nie dostrzec, u większości osób, dysfunkcji na na poziomie przetwarzania sensorycznego. I choć wynikać one mogą z uszkodzeń mózgu, to mają ogromny wpływ na utrudnienie spostrzegania rzeczywistości. Wartym uwagi staje się więc model, odnoszący się do sensorycznego przetwarzania, który skupia się na wzajemności powiązań wrażliwości na bodźce oraz reakcjami na nie.

W tym wypadku wymienić należy następujące grupy:

• słabi rejestratorzy;

• poszukujący wrażeń;

• wrażliwi sensorycznie;

• unikający wrażeń;

Każda z tych grup charakteryzuje się zmiennym progiem neuronalnej wrażliwości oraz odmiennymi zachowaniami.

Reasumując, warto podkreślić, iż u osób z niepełnosprawnością intelektualną przebieg procesów spostrzegania jest nie tylko spowolniony, ale także mniej dokładny. Precyzja staje się wręcz niemożliwa do osiągnięcia. Na podstawie występujących deficytów stwierdzić można, że ubytki te mają zazwyczaj podłoże neuronalne. Jeśli chodzi o pamięć funkcjonującą u osób z niepełnosprawnością w stopniu lekkim należy podkreślić, iż jest ona słabsza, w porównaniu z osobami w normie rozwojowej. Owe osoby napotykają trudności nie tylko w zapamiętywaniu, co pozbawia ich myślenia logicznego, ale także powoduje luki w pamięci, które nieświadomie zastępowane są konfabulacjami czy też zmyślonymi założeniami. Definiując pojęcie pamięci należy rozpocząć od tego, iż pamięć odnosi się przede wszystkim do mechanizmów magazynowania oraz odtwarzania zaczerpniętych informacji. Stanowi ona zarówno podstawową funkcję zapisaną w DNA, jak i cząstkę procesów poznawczych. Proces ten jest niebywale ważny w sprawnym funkcjonowaniu - nie tylko na podłożu poznawczym, ale także w życiu codziennym. Stanowi on bowiem nieodłączny element możliwości zachowywania napływających informacji, wykorzystanie ich, a także przechowywanie. Pamięć rozpatrywać można w dwóch aspektach: jako swoistą strukturę, w której wyróżnić można rozmaite składniki oraz odmiany, a także jako poszczególne fazy pamięci mieszczące się w konkretnych jednostkach czasu. Skupiając się jednak na aspekcie funkcjonalnym wyróżnić należy takie funkcje jak: "zapamiętywanie, przechowywanie, przypominanie i ściśle z nim związane zapominanie". Jak każdy proces, występują one w różnorodnych postaciach , a co się z tym wiąże, mierzyć je należy za pomocą różnych wskaźników. Ze względu na różne rodzaje pamięci, mieszczą się one w różnych półkulach mózgu.

Dokonując klasyfikacji typów pamięci, należy zwrócić uwagę na różnorodność czynników, takich jak cechy wrodzone, warunki psychiczne, mechanizmy zachowań czy nawet doświadczenia poszczególnych jednostek. Dobrze rozwinięty jeden rodzaj pamięci nie zawsze oznacza tak samo rozwinięty inny.

Ze względu na doświadczenia, pamięć należy podzielić na:

• pamięć gatunkową;

• pamięć osobniczą;

• pamięć obrazową;

• pamięć słowną;

• pamięć uczuć;

• pamięć mechaniczną i logiczną;

• pamięć mimowolną i dobrowolną;

Ze względu na trwałość przechowywania, pamięć należy podzielić na:

• pamięć ultrakrótką;

• pamięć krótkotrwałą;

• pamięć trwałą;

Ze względu na odmienność przedmiotu, pamięć należy podzielić na:

• pamięć epizodyczną;

• pamięć semantyczną;

• metapamięć;

Definiując pojęcie pamięci należy również wskazać trzy bloki pamięci, jakimi są:

• pamięć sensoryczna;

• pamięć STM;

• pamięć LTM;

W każdym mechanizmie, tak i w pamięci, mogą wystąpić zaburzenia. Pierwszym tego objawem, sygnalizującym nieprawidłowości w jego funkcjonowaniu, jako procesu chorobowego mózgu, wpływającego na zaburzenia pamięci jest zazwyczaj łagodna forma zaburzeń funkcji poznawczych. Warto podkreślić, iż funkcjonowanie pamięci jest zazwyczaj wprost proporcjonalne do stopnia niepełnosprawności intelektualnej. Jednak przy odpowiedniej stymulacji, proces ten może być ukształtowany w sposób lepszy, niż w przypadku osób rozwijających się w normie. Biorąc jednak pod uwagę pamięć logiczną, jest ona często słabiej rozwinięta, co powoduje wolniejsze zapamiętywanie informacji, a także mało dokładne. Charakterystyka skupiająca się na wpływie funkcjonowanie procesów pamięci poprzez odniesienie do stopnia niepełnosprawności intelektualnej doskonale zobrazowane jest w codziennym życiu – a co się z tym wiąże, w codziennym funkcjonowaniu. Odnosząc się do procesów pamięci, skupiając uwagę na osobach niepełnosprawnych intelektualnie, bez wątpienia należy wspomnieć, iż pamięć mechaniczna oraz dotycząca konkretnych treści jest dużo lepsza, niż pamięć logiczna czy treści abstrakcyjne. Tak samo jest w przypadku pamięci wzrokowej – jest ona lepiej funkcjonująca , aniżeli pamięć werbalna. Duże deficyty dostrzec można także w pamięci jawnej, tzw. explicite, które w żadnym wypadku nie muszą wskazywać na deficyty pamięci utajonej, tzw. implicite.

---

Powyższe treści pochodzą z mojej pracy dyplomowej. Grafika: wix.com